نخستین پیش‌نشست علمی سومین جشنواره ملی فیلم و فیلمنامه ایثار با عنوان «مبانی نظری و پیشینه‌شناسی سینمای ایثار» با حضور پژوهشگران و منتقدان برجسته سینما در خبرگزاری فارس برگزار شد؛ نشستی صریح و آسیب‌شناسانه که در آن صاحب‌نظران بر گذر از الگوهای سفارشی، بازتعریف گستره مفهومی ایثار، لزوم توجه به عنصر سرگرمی و فرم روایی، و پرهیز جشنواره‌ها از سیاست‌گذاری‌های مداخله‌گرانه تأکید کردند.
به گزارش جهان سینما به نقل از واحد ارتباطات رسانه‌ای و اطلاع‌رسانی سومین جشنواره ملی فیلم و فیلمنامه ایثار، این پیش‌نشست تخصصی به همت بخش علمی جشنواره و با مشارکت پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات و خبرگزاری فارس، با هدف واکاوی وضع موجود و تدوین سند راهبردی سینمای ایثار برگزار شد.
*دکتر زهرا حیاتی: جشنواره باید «انتخاب‌گر» باشد نه «سفارش‌دهنده»
در ابتدای این نشست، دکتر زهرا حیاتی، دانشیار پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی با تأکید بر لزوم بازخوانی گستره مفهومی ایثار گفت: «ایثار هم به‌مثابه یک فضیلت اخلاقی و هم یک تجربه عمیق تاریخی و اجتماعی در جامعه ایران مطرح است. آسیب اصلی در سال‌های گذشته، فقدان اشتراک معنایی و غلبه سفارشی‌سازی‌های منفی بوده است.»
وی با اشاره به جایگاه ساختاری رویدادهای هنری تصریح کرد: «جشنواره‌ها در دنیا سلیقه زیبایی‌شناختی خود را اعمال می‌کنند اما هرگز در مقام سفارش‌دهنده یا سیاست‌گذار کلان قرار نمی‌گیرند. جشنواره ایثار نیز نباید به دام سفارش‌محوری بیفتد؛ بلکه رسالت اصلی آن انتخاب‌گری، کشف استعدادها و تکیه بر الگوهای روایی بومی و خلاق است. پرسش بنیادین این است که آیا پس از چهار دهه توانسته‌ایم نشانه‌های روشنی از این مفهوم در هویت ملی بسازیم؟»
*سعید مستغاثی: سینما حسی است، با پول و بخشنامه شاهکار خلق نمی‌شود
در ادامه نشست، سعید مستغاثی منتقد و پژوهشگر سینما با واکاوی مفهوم ایثار در ادبیات جهان و قواعد درام (از جمله وضعیت‌های نمایشی ژرژ پولتی) تا شاهکارهایی نظیر فیلم «ایثار» تارکوفسکی اظهار داشت: «ایثار صرفاً فداکاری جانی نیست، بلکه گذشتن از تعلقات و دلبستگی‌های معنوی است که ریشه در عرفان ما نیز دارد.»
مستغاثی با انتقاد صریح از مدیریت‌های سلیقه‌ای و رویکردهای فرمایشی افزود: «سینما امری حسی است و بخشنامه‌ای نمی‌شود. نمی‌توان با تزریق بودجه و صدور دستور، اثر ماندگار تولید کرد. در سال‌های گذشته ده‌ها اثر کم‌مایه با نگاه سفارشی ساخته شد که به‌جای ترویج ارزش‌ها، به این گونه سینمایی آسیب زد. در این دهه‌ها به‌جای حمایت از فیلمسازان اصیل و ایجاد زیرساخت فکری و هویتی، اسیر کلیشه‌ها شدیم و نتوانستیم حماسه‌های عظیمی چون دفاع مقدس را با زبان بومی به جهان معرفی کنیم.»
*دکتر شاهنگی: ایثار را در حصار خاکریزها حبس نکنیم
دکتر محمدحسن شاهنگی، استاد دانشگاه و پژوهشگر سینما نیز با گلایه از اجحاف تاریخی نسبت به ادبیات و سینمای ایثار گفت: «نباید سینمای ایثار را صرفاً به توپ و تانک و میدان نبرد تقلیل داد. قهرمانان امروز ما در عرصه سلامت، امنیت مرزها و فداکاری‌های روزمره اجتماعی حضور دارند؛ سوژه‌های بکری که قابلیت خلق درام‌های انسان‌ساز دارند.»
وی بر پیوند لذت بصری و معنا تأکید کرد و افزود: «روایت ایثار تلفیقی پیچیده از شجاعت، ترس، غم و امید است. ما نباید خود را صرفاً در قاب سینمای داستانی محدود کنیم؛ سینمای مستند و قالب‌های ترکیبی (داکودرام) به‌واسطه نزدیکی به واقعیت و تأثیرگذاری حسی عمیق، می‌توانند پیشران روایت ایثار برای نسل جوان باشند.»
*دکتر اسدزاده: فاصله سیاست‌گذار و مردم؛ ترجیح سرگرمی بر نگاه صرفاً تربیتی
در بخش دیگری از این هم‌اندیشی، دکتر مصطفی اسدزاده، عضو پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات با نگاهی نشانه‌شناختی به تبیین شکاف میان مدیریت فرهنگی و ذائقه عمومی پرداخت و بیان داشت: «سیاست‌گذاران فرهنگی پس از انقلاب، ایثار را عمدتاً ابزاری تربیتی و عقیدتی فهم کردند و از کارکرد اصلی سینما یعنی “سرگرمی و جذابیت بصری” غافل شدند. اما رفتارشناسی مخاطبان در گیشه نشان می‌دهد مردم فیلم‌هایی را ترجیح می‌دهند که جذاب، دراماتیک و سرگرم‌کننده باشند.»
وی تأکید کرد: «تا زمانی که نتوانیم ارزش‌های ایثار را به تجربه‌ای زیباشناختی، ملموس و مردم‌پسند تبدیل کنیم و نسبت آن را با اقتصاد سینما شفاف سازیم، با انبوهی از فیلم‌های پرهزینه اما فاقد تماشاگر روبه‌رو خواهیم بود.»
گفتنی است سومین جشنواره ملی فیلم و فیلمنامه ایثار با محوریت تعمیق فرهنگ ازخودگذشتگی و پایداری، آذرامسال به میزبانی تبریز برگزار خواهد شد.