// سید محمد سلیمانی //
سی و هشتمین جشنواره بین المللی فیلم های کودکان و نوجوانان اصفهان در شرایطی به کار خود پایان داد و برگزیدگانش را معرفی کرد که هنوز هم دغدغه و نگرانی بابت آینده سینمای کودک و نوجوان و تولید آثار جذاب و پرمخاطب مناسب برای این رده سنی به طور طبیعی پابرجاست.
هنوز هم با نگاهی به کیفیت آثار تولید شده کودک و نوجوان در طول یک سال و فیلم های به نمایش درآمده در سینماها ، این پرسش اساسی به قوت خود باقی ست که چرا در برخی آثار تولید شده سینمای کودک و نوجوان به رغم انتخاب ایده های مناسب ،شتابزدگی در اجرا به چشم می خورد و حتی در برخی آثار فیلمسازان با تجربه هم این معضل به چشم می آید .در بین فیلم های به نمایش در آمده در جشنواره سی و هشتم ،فیلم «پلک پریشان پروانه »ساخته رهبر قنبری احتمالا بیش از سایر فیلم ها از فرصت کم و شتاب زدگی در رساندن فیلم به جشنواره آسیب دیده بود و در همان نگاه اول می شد تشخیص داد که فیلمساز به رغم تلاش برای انتخاب مضمونی به روز و جذاب برای گروه سنی نوجوان در بیشتر سکانس ها زمان کافی برای طراحی میزانسن های مناسب ، رتوش بازی ها و تصمیم گیری برای طراحی حرکات دوربین مناسب در اختیار نداشته است .در نقطه مقابل این اثر، فیلم ساز با تجربه دیگری همچون فریدون نجفی «عروس چشمه» را با امکانات محدود ولی با فرصت کافی جلوی دوربین برده بود و جایزه بهترین فیلم جشنواره بخش نوجوان جشنواره را هم از آن خود کرد.
در هر دوفیلم ، دغدغه های انسانی و نگاه واقع گرا به برش هایی از زندگی نوجوانان و بزرگسالان، البته در دو موقعیت اجتماعی به چشم می آید ولی عروس چشمه با اجرای حرفه ای تر، فیلم نامه پخته تر و بازی های حساب شده می تواند هم در کارنامه فریدون نجفی و هم سینمای نوجوان حرف تازه ای برای گفتن داشته باشد.
دیگر نمونه سینمای فاخر نوجوان در جشنواره امسال «کوچ » ساخته محمد اسفندیاری بود که اگرچه از جشنواره فجر سال گذشته به جشنواره امسال آمد ولی به هر حال توانست نمونه شاخص دیگری از برنامه ریزی مناسب برای تولید و نگاه حرفه ای قابل دفاع در انتخاب مضمون ،پرداخت شخصیت ها و کارگردانی دقیق و موثر باشد .«دو تفنگدار» شفیعی هم اگرچه از پایان بندی ضعیف لطمه دیده است ولی باز هم در نگاهی کلی واجد ویژگی هایی است که می تواند آن را در کارنامه سینمای نوجوان جشنواره امسال در رده آثار مهم و درخور تامل قرار دهد .«نور» دیگر اثر واقعگرای جشنواره امسال هم به رغم تولید در آن سوی مرزها و مشکلات معمول فیلم سازی در چنین شرایطی نگاه شاعرانه اش به مضمونی اجتماعی – مذهبی را با صبر و حوصله ای که ناشی از در اختیار داشتن زمان کافی برای تجربه های جدید بوده است،به مخاطب منتقل می کند .
دیگر آثار واقعگرای جشنواره امسال سعی می کنند در کنار طراحی موضوعی جدی با مایه های از طنز ، شعر و ایجاد فضای موزیکال برای جذب مخاطب بیشتر تلاش کنند. این استراتژی در برخی آثار که تناسب بیشتری با مضمون اثرداشته جواب داده و در برخی دیگر به نتیجه مورد نظر فیلم ساز نرسیده است.
نمونه نسبتا موفق این تلفیق مضمون جدی و فانتزی «من جا سوزنی نیستم» ساخته منوچهر هادی است که اگرچه در جاهایی برای نشان دادن شخصیت های منفی اثر به سمت نگاه کاریکاتوری و فاقد تناسب با کلیت اثر می رود و از میزان تاثیرگذاری اش بر ذهن بچه ها کاسته می شود ، ولی در مجموع قصه نوجوانانه اش را بدون لکنت تعریف می کند و به رغم ضعف هایی در پرداخت شخصیت ها و میزان استفاده از عروسک در متن اثر، در کارنامه سینمایی کارگردان و سینمای کودک و نوجوان امسال نمره قبولی می گیرد.
« عموی بچه ها» اما مضمون بکر و جذابش را به واسطه علاقه افراطی فیلم ساز به استفاده از طنز در پرداختن به موضوع خواستگاری های ناموفق داریوش فرضیایی به حاشیه برده و از گروه سنی مورد نظر فیلم ساز دور می کند .فیلم با آنکه در جاهایی نگاه موفق و تاثیرگذاری به تنهایی های داریوش فرضیایی به عنوان یکی از جذاب ترین و مهم ترین شخصیت های اجرا برای کودکان و نوجوانان دارد ، ولی می توانست با انتخاب بخش های دیگری از زندگی او به ویژه تمرکز بیشتر بر دوران اجراهای موفقش برای بچه ها ،فیلم جذاب تر و موثرتری برای قشر نوجوان باشد.
«یکی میاد دنبالم» ساخت سید جواد هاشمی با پرداختن به قصه ای بر بستر جنگ های اخیر ، سعی می کند نگاه به روز و متعهدانه ای به مضمون مورد نظرش داشته باشد. ولی یادمان باشد که سینمای کودک و نوجوان صرفا وابسته به انتخاب موضوع به روز و جذاب نیست بلکه در اجرا هم باید بتواند سلیقه سخت پسند این روزهای مخاطبان را لحاظ کند. هاشمی سعی می کند با بهره گیری از آواز و ایجاد فضای موزیکال در پرداختن به شخصیت های خانواده ای که قصه اصلی را پیش می برند، جذابیت هایی بیشتری برای مخاطب به وجود بیاورد ولی اجرای سکانس های اصابت موشک به اطراف محل نگهداری کودکان و نوجوانان بی سرپرست و نوع انتخاب خط روایی اثر و نحوه حضور شخصیت های اصلی در نیمه دوم آن و جایی که باید سرنوشت ایشان رقم بخورد ، فیلم را در جاهایی از باور مخاطبانش دور می کند.
از بین دو فیلمی که فضای فانتزی و افسانه ای را برای روایت قصه هایشان برگزیده بودند موفق به تماشای « کاکالوتی» به دلیل همزمانی نمایش برخی آثار بخش مسابقه نشدم ولی «شوتینگا» را که جایزه بهترین فیلم بخش کودکان را هم از آن خود کرد و با تبلیغات بیشتری نسبت به سایر فیلم ها در جشنواره حضور داشت، دیدم. فیلم در بین آثار کودک و نوجوان سال های اخیر سر و شکل و حال و هوای متفاوتی دارد و با استفاده از برند عموهای فیتیله ای و طراحی قصه ای بر اساس حضور این شخصیت ها در فضای متکی بر فانتزی و فضای موزیکال سعی می کند قصه اش را با تمرکز بر موضوع تلاش برای یافتن گیاهی که موجب نجات جان دختری نوجوان می شود، جذاب و پر کشش تعریف کند . اجزای فنی اثر با توجه به امکانات امروز سینمای ایران متناسب با هم در کنار یکدیگر قرار گرفته اند. طراحی صحنه و لباس ، فیلمبرداری و بازی ها فضایی را ایجاد می کند که مخاطب فیلم ضمن مواجهه با چند شخصیت آشنا با پس زمینه ذهنی از آن ها ، آنان را در موقعیت های جدیدتری ببینند. شوتینگا در شرایط کنونی سینمای کودک نوجوان به رغم ضعف هایی که در فیلم نامه و اجرا دارد ، می تواند امیدها را برای جذب دوباره مخاطبان کودک و نوجوان به آثار فانتزی و موزیکال سوای از چند انیمیشن پرمخاطب سال های اخیر زنده کند.
انیمیشن های جشنواره امسال به جز «نگهبان خورشید»که به حق جایزه بهترین انیمیشن را از آن خود کرد ، متناسب با حال و هوای این روزهای جامعه سعی می کنند مخاطبان نوجوانشان را با جلوه هایی از وقایع روز جهان و درصد ارتباطشان با شرایط سیاسی و اجتماعی امروز با نگاهی مدرن و آینده نگر به ویژه در انیمیشن «بادبادک ها» آشنا کند .اگرچه رفتن به سراغ«بتمن» در «ورکانا» که قرار است ماموریتی در ایران به او محول شود و بعد مقایسه آن با شخصیت گیو در شاهنامه و اتفاقات پیامد آن فیلم را در اوج جدی بودن به نوعی فانتزی نزدیک و تحول بطئی بتمن را در مواجهه با واقعیت های جامعه ایرانی از باور مخاطب دور می کند ، ولی نشانه ای است از تلاش برخی جوانان فعال در عرصه انیمیشن برای رفتن به سراغ شخصیت هایی که هنوز جای کار زیادی برای قرار گرفتن در جایگاه قهرمان دارند.
نگاهی به روند برگزاری جشنواره سی و هشتم
همیشه در موقعیت های گوناگون تاکید کرده ام که در کنار وجوه ویترینی جشنواره های تخصصی سینمایی که به نمایش فیلم های منتخب یک سال سینماگران اختصاص دارد ، طراحی و اجرای موفق برنامه های جنبی و کاربردی اغلب نقش بسیار موثری در ارزیابی رزیابی کلی فعالیت برگزارکنندگان جشنواره دارد. نمایش برترین آثار در گونه های مختلف بدون آنکه فکری برای دانش افزایی مخاطبان شود ، بدون تردید چیزی جز اتلاف وقت و بودجه نخواهد بود .اگر هدف از برگزاری یک جشنواره سینمایی صرفا نمایش آثار منتخب و در نهایت اعلام نتایج داوری است می توان آن را در کوتاه ترین زمان ممکن برگزار کرد و تمام!اما اگر قرار است برپایی جشنواره سینمایی علاوه بر ارائه چشم اندازی از تلاش های صورت گرفته سینماگران در یک سال ، روی بدنه سینما و تولیدات سال بعد موثر بوده و در عین حال ارزش افزوده ای هم برای مخاطبان و علاقه مندان داشته باشد ، بی تردید نیاز به طراحی و اجرای برنامه های جنبی احساس می شود و جشنواره هایی که طی سال های اخیر توانسته اند به لحاظ برپایی برنامه های جنبی مفید و تاثیرگذار در جایگاه بالاتری قرار بگیرند ، بیش از سایر جشنواره ها مورد توجه مخاطبان و اهالی رسانه قرار گرفته و بطور طبیعی ماندگارتر شده اند.
جشنواره فیلم کودک و نوجوان از بدو برگزاری به دلیل تنوع و تعداد مخاطبانش همواره در برگزاری برنامه های جمعی پرتعداد با مخاطبان فراوان ، دست برتر را داشته است و اگرچه در برخی سال ها به دلیل مشکلات مدیریتی و ناهماهنگی برگزارکنندگان در به کارگیری نیروی انسانی مستقر در تهران و اصفهان ، این برنامه ها صرفا عنوان جذابی داشته اند و در عمل به نتیجه مطلوبی نرسیده اند ، اما طی چند سال اخیر با تغییر مدیریت ها و تاکید برگزارکنندگان بر لزوم هماهنگی بیشتر بین نیروهای سیاست گذاری و اجرایی ، این مشکل کمتر به چشم آمده است و خوشبختانه برنامه های جنبی جشنواره با ایده های بهتر و نظم بیشتری برگزار شده اند .
یکی از مهم ترین بخش های جنبی جشنواره فیلم کودک و نوجوان بر پایی نشست های رسانه ای پس از نمایش فیلم هاست .در سال های گذشته این نشست ها با حضور خبرنگاران و منتقدان رسانه های حاضر در جشنواره برگزار می شد و عده ای از نوجوانان علاقه مند هم با عنوان خبرنگار نوجوان در این نشست ها شرکت کرده و سوالات خود را مطرح می کردند ؛ سوالات با کیفیت و دقیقی که اغلب موجب شگفتی سینماگران حاضر در نشست ها می شد.در سال های بعد رفته رفته خبرنگاران نوجوان پای ثابت بر پایی نشست های رسانه ای شدند و خبرنگاران بزرگسال تقریبا نقشی در بر پایی نشست ها نداشتند . امسال هم برای اولین بار با ابتکار جسورانه و ریسکی روابط عمومی جشنواره ، حتی اداره نشست ها هم که قبلا به عهده مجریان شناخته شده بود، به خبرنگاران نوجوان سپرده شد و خوشبختانه در روزهای برگزاری جشنوای امسال شاهد اجرای هوشمندانه جلسات رسانه ای فیلم ها با حضور مجریان و خبرنگاران نوجوان بودیم .
داشتن ایده های نو لازمه برگزاری رویدادی موثر و پرمخاطب فرهنگی است و در جشنواره کودک و نوجوان امسال شاهد حضور چشمگیر نوجوانانی بودیم که به واسطه طراحی و اجرای برنامه های جنبی جشنواره فیلم کودک و نوجوان استعدادهای خود را در بررسی و تحلیل اولیه آثار به نمایش گذاشتند .بر پایی کارگاه هایی با حضور سینماگران شناخته شده و فعال در عرصه سینمای کودک ، دیگر امکانی بود که برگزارکنندگان جشنواره در اختیار نسل کودک و نوجوان حاضر در جشنواره گذاشتند تا این جشنواره مهم و شناخته شده و دیرپا صرفا به یک دورهمی برای نمایش و تماشای آثار تبدیل نشود و دانش افزایی همچنان رویکرد اصلی برگزارکنندگان جشنواره باشد.
امسال برای اولین بار فیلم های جشنواره به طور متمرکز برای مهمانان و خبرنگاران و داوران کودک جشنواره در سالن همایش های بین المللی اصفهان به عنوان خانه جشنواره به نمایش درآمدند و سالنی هم در سطح شهر به نمایش فیلم برای مردم اختصاص یافت. ضمن اینکه نمایش فیلم های جشنواره در مرکز استان ها هم با استقبال علاقه مندان روبرو شد .نکته مهم اینکه کیفیت مطلوب برنامه های جنبی جشنواره امسال که با ابتکارها و ایده های نو برگزارکنندگان همراه شده بود، توانست بخشی از مشکلات وضعف های فیلم های شرکت کننده در بخش مسابقه را پوشش دهد و این امید را در دل علاقه مندان زنده کند که نقدها و نکات مطرح شده در جلسات بررسی فیلم ها بتوانند نقش موثری در برطرف کردن ضعف ها و رشد و بالندگی سینمای کودک نوجوان در سال های آینده باشد.
ایجاد امکان نمایش عمومی ، یک ضرورت
در نشست خبری سال گذشته جشنواره هم تاکید کردم که ایجاد امکان نمایش عمومی برای فیلم های راه یافته به جشنواره و به ویژه آثار برگزیده می تواند مهم ترین اقدام متولیان جشنواره و سینمای کودک باشد و تصمیم قاطعی هم برای اکران مطلوب فیلم های کودک و نوجوان اتخاذ شود .سوای از چند انیمیشن پرفروش سال های اخیر ، سینمای کودک و نوجوان و به ویژه آثار مناسب مقطع سنی نوجوان همواره با مشکل اکران روبرو بوده و هستند .
امسال فیلم «شوتینگا» در بخش کودک برنده جایزه بهترین فیلم شد که البته با توجه به رویکرد فیلم و تبلیغات مناسب پیرامون آن احتمالا به زودی روی پرده خواهد رفت .ولی فیلم «عروس چشمه» که در بخش نوجوان برنده جایزه بهترین فیلم شد ، با توجه به مخاطبان محدودتری که خواهد داشت، نیازمند حمایت بیشتری برای نمایش عمومی و تبلیغات و اطلاع رسانی خواهد بود و بدون تردید کمترین توقع کارگردان و تهیه کننده اثر برگزیده جشنواره از متولیان سینمای کودک ، فراهم آوردن امکانی برای نمایش عمومی فینم در سینماهای مناسب است.
به نظر می رسد اگر می خواهیم جشنواره فیلم کودکان نوجوان مجالی برای تقویت و رشد سینمای کودکان وجوان ایران باشد ، ضمن تلاش برای ایجاد امکان تداوم فعالیت مدیرانی که سعی می کنند طرح ها و ایده های جدیدو موثری داشته باشند باید با پرهیز از نگاه های تخریبی و تک بعدی – به ویژه در فضای رسانه ای که متاسفانه این روز ها شاهد آن هستیم – و ارائه راهکارهای مناسب ، گامی در جهت رفع نواقص و مشکلات موجود برداریم . همه ما می دانیم که متاسفانه تعدادی از فیلم های بخش مسابقه هر سال در آخرین فرصت ها و با تزریق کمک هایی از سوی نهادهای دولتی به جشنواره می رسند که همین هم روی کیفیت آثار تاثیر منفی می گذارد که به یک نمونه آن هم اشاره شد. ولی این اتفاق بدان معنا نیست که بعنوان مثال بنیاد سینمایی فارابی باید مشارکت در تولید آثار سینمای کودک و نوجوان را کنار بگذارد و همه چیز را به بخش خصوصی بسپارد .اینکه تهیه کننده فیلم کودک بتواند روی پای خودش بایستد و بدون کمک دولتی فیلمش را بسازد و سودش را ببرد، اتفاقی ایده آل است و باید توقعش را هم داشته باشیم .ولی در عین حال هم باید بپذیریم که در شرایط کنونی سینمای ایران و اوضاع و احوال اقتصادی موجود ، سینمای کودک ونوجوان نیازمند حمایت است. فقط به یاد داشته باشیم به گونه ای برنامه ریزی کنیم که این حمایت در آخرین فرصت های ممکن صورت نگیرد و با برنامه ریزی مناسب سالانه و برگزاری به موقع پیچینگ ها و بررسی طرح های ارائه شده برای حمایت از فعالان سینمای کودک و نوجوان ، فرصت بیشتری برای ساختن فیلم با کمترین دغدغه به ایشان بدهیم.
در پایان هم امضای تفاهم نامه تشکیل دبیر خانه دایمی جشنواره فیلم های کودکان و نوجوانان را پس از پایان مراسم اختتامیه جشنواره امسال به فال نیک می گیرم و امیدوارم که این جشنواره بتواند نقش موثر خود را در شکل دهی به بدنه سینمای کودک و نوجوان همچون سال های دهه 70 بازیابی کند؛ اتفاقی که به نظر می رسید مقدماتش از همین امسال تدارک دیده شده است.